Force Download

Amerikal? stratejist ve jeopolitika uzman? George Friedman (1949-)[1], son y?llarda, 1996 y?l?nda Austin-Teksas’ta kurdu?u Stratfor adl? özel istihbarat ve dü?ünce kurulu?uyla ad?ndan söz ettirmi? (2015 y?l?nda kurulu?un Ba?kanl???n? Dave Sikora’ya b?rakm?? ve art?k yaln?zca analist olarak çal??maktad?r) ve dünya siyasetinin gelece?ine dair öngörüler içeren çe?itli yay?nlar yapm??t?r. Bu yay?nlardan en önemlisi, Friedman’?n 2009 y?l?nda yay?nlad??? The Next 100 Years: A Forecast for the 21st Century adl? kitapt?r.[2] 253 sayfal?k bu kitapta, Friedman, dünya siyasetinin ve dünyadaki farkl? ülkelerin 21. yüzy?ldaki gelecekleri hakk?nda iddial? tahminlerde bulunmas?yla dikkat çekmi? ve 2015 y?l?nda eseri Pegasus Yay?nevi taraf?ndan Gelecek Yüz Y?l ad?yla Türkçe’ye de çevrilmi?tir.[3] Bu kitab?n Türkiye ve Türkiye Cumhuriyeti vatanda?? okurlar aç?s?ndan en dikkat çekici özelli?i ise, ku?kusuz Türkiye’nin 2050 y?l?nda bölgesinde nas?l bir ülke olaca??na dair yap?lan projeksiyondur.

Friedman, öncelikle Türkiye’nin güncel durumunu saptamakta ve bölgenin bu en modern ve büyük ekonomisinin, Avrupa, Orta Do?u ve Rusya aras?nda çok önemli bir jeopolitik konumda oldu?unu belirtmektedir.[4] Amerika Birle?ik Devletleri’ni merkeze alarak bu ülke yarar?na stratejiler geli?tiren Friedman’a göre, Türkiye’nin Amerikan ç?karlar?na ayk?r? bir duru?u yoktur ve bu nedenle bu büyük ülke taraf?ndan asla tehdit olarak alg?lanamaz. Bu nedenle, geli?en ekonomisiyle, Türkiyenin yak?n bir gelecekte bölgesinin en önemli güç merkezi olarak ortaya ç?kmas? olas? ve hatta güçlü bir ihtimaldir.

Bu giri?in ard?ndan tarihi de?erlendirmelere ba?layan Friedman’a göre, daha 100 y?l önce Birinci Dünya Sava??’na girerken koca bir imparatorluk (Osmanl? ?mparatorlu?u) olan Türkiye, yüzy?llar boyunca Akdeniz, Orta Do?u, Kuzey Afrika, Avrupa ve Kafkasya’ya hükmetmeyi ba?arabilmi? önemli bir dünya gücüdür.[5] ?mparatorlu?un çökmesi ve Cumhuriyet’in ilan?yla zorunlu olarak küçülmeye giden Türk Devleti, yeni sisteminde ordunun kontrolünde modern ve laik bir toplum yaratm?? ve son y?llarda yükselen ?slamc? harekete kar??n, bölgesindeki en ileri ekonomi olmay? ba?arm??t?r.

George Friedman’a göre 2050 y?l?nda Türkiye’nin etki alan? haritas?[6]

Friedman?n Türkiye analizinin en dikkat çekici ve tart??ma yaratan bölümü ise, bu ülkenin 2050 y?l?nda ula?aca?? etki alan? hakk?nda yay?nlad??? haritad?r. Tart??ma yaratan yeni Türkiye haritas?na dair vurgulanmas? gereken en önemli husus; baz? Türk bas?n-yay?n organlar?ndan belirtildi?i ?ekilde bunun Türkiye’nin co?rafi geni?lemesini yans?tan bir siyasi harita de?il, etki alan?n? (sphere of influence) saptayan bir harita olmas?d?r. Yani yazar, Türkiye’nin topraklar?n? geni?letmesinden ziyade, haritada belirtilen co?rafyalarda/ülkelerde ekonomik, siyasal ve kültürel olarak en güçlü aktör haline gelece?ini dü?ünmektedir. Harita incelendi?inde, 2050 y?l?nda Türkiye’nin Kuzey Afrika’da M?s?r ve Libya’y? kapsayan ve Tunus’a kadar uzanan bir bölgede etkili olaca?? görülmektedir. Türkiye’nin en çok at?l?m yapaca?? ve siyasi, ekonomik ve kültürel olarak dominant hale gelece?i co?rafya ise Orta Do?u’dur. Friedman’a göre, Türkiye, 2050 y?l?nda tüm Arap yar?madas? ile birlikte Suriye ve Irak’? etkinlik havzas? haline getirecektir. ?srail ve ?ran ?slam Cumhuriyeti d???nda tüm ülkeler, Türkiye’nin siyasi nüfuzu alt?nda kalacaklar ve bunu kabul edeceklerdir. Balkanlar’da ise, yazara göre sadece Bosna Hersek ve Arnavutluk Türkiye’nin etkin oldu?u ülkeler olarak kalacakt?r. Kafkasya’daysa, Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan, Rusya’n?n güneydo?u bölgesi, K?r?m, Kazakistan ve Türkmenistan’?n bat? bölgeleri 2050 y?l?nda Türkiye’nin etki alan?nda kabul edilmektedir.

Bu haritaya birçok aç?dan ele?tiriler getirilebilir. Öncelikle, bu haritan?n ve genel olarak kitap ve vizyonun Friedman taraf?ndan 2000’li y?llar?n ba??nda geli?tirildi?ini hat?rlamak gerekir. Bu dönem, Türkiye’de Adalet ve Kalk?nma Partisi (AK Parti) iktidar?n?n (2002-) Avrupa Birli?i’ne uyum/tam üyelik için kapsaml? reformlar gerçekle?tirdi?i, ?slamc?l?k ve laikli?i bir potada eritmeyi ba?ard??? ve a??r? ak?mlara set çekti?i bir dönemdir. Bu y?llarda, Türkiye’ye yönelik olarak dünya kamuoyunda büyük bir sempati olu?mu? ve Türk d?? politikas?nda sorunsuz bir dönem ya?anm??t?r. Oysa bu dönem, 2009’dan ba?layarak h?zla bozulmu?tur; Türk d?? politikas? Arap Bahar? sürecinde baz? zorluklarla yüzle?mi?, içeride de AK Parti’nin reformist ve laik demokratik nitelikleri, güçlenen otoriterlik ve ?slamc?l?k e?ilimleri nedeniyle gölgelenmi?tir. Bu nedenle, Türkiye’nin “model ülke” kimli?i tehlikeye girmeye ba?lam?? ve özellikle Cumhurba?kan? Recep Tayyip Erdo?an’a yönelik yabanc? bas?nda sert ele?tiriler gündeme getirilmi?tir. 

Bunlar?n d???nda, Kuzey Afrika’da Türkiye’nin etkinlik performans? Arap Bahar? sürecinde radikal ?slamc? gruplar?n ortaya ç?k??? ve laik otoriter modelin M?s?r’da General Sisi ile yeniden ba?ar? kazanmas?yla azalm??; M?s?r ve Libya ile Türkiye’nin ba?lar? h?zla zay?flam??t?r. Bu bölgelerde Türkiye’nin yeniden etkili olmas?, -en az?ndan k?sa vadede- zor gözükmektedir. Lakin elbette, 2050 y?l?na kadar pek çok ?ey de?i?ebilir.

Orta Do?u ba?lam?nda Friedman’?n öngörüleri Cumhurba?kan? Erdo?an’?n Arap dünyas?ndaki popülaritesi nedeniyle makul görünse de, Türkiye’nin siyasal liderli?i konusunda Arap dünyas?nda muhalif sesler de son derece güçlüdür. Yine Körfez bölgesinde Amerika Birle?ik Devletleri ve Birle?ik Krall?k’?n çok etkin olmas?, Türkiye’nin bask?n bir aktör olmas? konusunda engellerdir. Suriye ile ya?anan siyasal gerginlik ve hatta k?smi sava? durumu da, Arap dünyas?n?n daha küçük bir bölümünde de olsa Türkiye’yi olumsuz etkilemektedir. Bu nedenle, Türkiye’nin etki alan? ?imdilik Sünni Arap dünyas?yla s?n?rl? kalacak gibi gözükmektedir. Bu bölgedeki Kürtlerin gelece?i ve Kürtlerle Türkiye’nin ili?kileri de önemli bir muammad?r.

Yazar, Kuzey Afrika ve Orta Do?u’da Türkiye’nin gücünü (?slamc?l???n gücünü tek etken olarak görmesi sebebiyle) abart?rken, kan?mca Balkanlar’da da Türkiye’nin gücünü eksik göstermektedir. Zira Türkiye, haritada etki alan? içerisinde gösterilen Bosna Hersek ve Arnavutluk d???nda, Kosova ve Makedonya ülkelerde de hâlihaz?rda çok etkin durumdad?r. Bunlar?n d???nda, Türkiye’nin ekonomik olarak S?rbistan ve Yunanistan gibi ülkeler üzerinde de daha fazla güç sahibi olma potansiyeli vard?r.

Kafkasya ba?lam?ndaki de?erlendirme de tart??maya aç?kt?r. Türkiye, bu kitab?n yay?nlanmas?n?n hemen ard?ndan Ermenistan’la bir normalle?me süreci denemi?; ama bu süreç Ermenistan?n tav?rlar? nedeniyle ba?ar?s?z olmu? ve dahas?, Türkiye’nin Azerbaycan’? kaybetme riskiyle kar??la?mas?na neden olmu?tur. Yazar?n Azerbaycan ve Gürcistan tespitleri, son dönemdeki enerji ve ula??m projeleri de hesaba kat?l?rsa, gayet makul ve yerindedir. Lakin Ermenistan’la normalle?me, yak?n bir gelecekte asla mümkün olamaz. Bu ülke, çok büyük bir ihtimalle daima Rusya’n?n kontrolü alt?nda kalacak ve Bat? dünyas?ndan da h?zla uzakla?acakt?r. K?r?m, bilindi?i üzere 2014 y?l?nda Rusya’ya kat?lm?? ve Türkiye’nin buradaki etkinli?i bir anda s?f?rlanm??t?r. Dolay?s?yla, K?r?m ve Ukrayna’n?n do?usu ve güneydo?usunda da Türkiye’nin Rusya kar??s?nda varl?k gösterebilmesi çok zordur. Hazar bölgesi ise, her ne kadar tarihsel olarak Hazar bir Türk gölü olsa da, daha çok ?ran ve Rusya ile bölge ülkeleri aras?nda güç mücadelesi yap?lan bir co?rafyad?r. Bölgede en güçlü aktör Rusya’d?r ve Türkmenistan, Kazakistan ve Azerbaycan gibi ülkelerde Rusya’n?n gücü Türkiye’den az de?ildir. Bu do?rultuda, Azerbaycan’?n orta ve uzun vadede Türkiye’ye daha yak?n hale gelmesi olas? gözükürken, Kazakistan ve Türkmenistan’?n Rusya’dan kopmas? ise bence mümkün de?ildir. Dolay?s?yla, Türkiye’nin Kafkasya’daki etki alan? Azerbaycan ve Gürcistan ile s?n?rl? kalacakt?r. Ancak ?ran ?slam Cumhuriyeti’nin da??lmas? durumunda, elbette Güney Azerbaycan’daki milyonlarca Türk sayesinde, Türkiye ve Azerbaycan’?n bu bölgede etkinli?i daha da artabilir.

Sonuçta, Friedman’?n kitab?nda ele ald??? 2050 Türkiye projeksiyonu, birçok aç?dan tart??maya aç?kt?r. Yazar, Türkiye’deki ?l?ml? ?slamc? AK Parti iktidar?n?n çok ba?ar?l? oldu?u bir dönemde bu kitab? yazd??? için, kitapta bence birçok aç?dan iyimser tahminlerde bulunmu?tur. Oysa Türkiye, son birkaç y?ld?r siyasal ve ekonomik aç?dan sanc?l? bir dönemden geçmektedir. Buna kar??n, yazar?n Türkiye’nin Balkanlar’daki gücünün yeterince fark?nda olmamas?, kan?mca Türkiye’nin Osmanl?’dan gelen tarihsel miras?n? salt ?slamc?l?k ba?lam?nda ele almas? nedeniyle yapt??? bir yanl??t?r. Yine de, Friedman’?n kitab?n? dikkatle okumak ve analiz etmek bu alanda çal??an ki?ilere faydal? olacakt?r. 

Yrd. Doç. Dr. Ozan ÖRMEC?

[1] https://en.wikipedia.org/wiki/George_Friedman.

[2] https://www.com/Next-100-Years-Forecast-Century/dp/0767923057.

[3] http://www.dr.com.tr/Kitap/Gelecek-100-Yil/George-Friedman/Arastirma-Tarih/Politika-Arastirma/Dunya-Politika-/urunno=0000000293835.

[4] George Friedman (2009), The Next 100 Years: A Forecast for the 21st Century, Doubleday, s. 80.

[5] George Friedman (2009), The Next 100 Years: A Forecast for the 21st Century, Doubleday, s. 81.

[6] George Friedman (2009), The Next 100 Years: A Forecast for the 21st Century, Doubleday, s. 203.